Kertész Irme đoạt giải Nobel văn học 2002

Vốn khó dự đoán, người được tặng gii thưởng Nobel văn học năm 2002 ít nhiều cũng bất ngờ: gii thưởng với khon tiền mặt 10 triệu Kronor (1 triệu USD) được tặng cho nhà văn Hungary Kertész Imre, tuy có người từng cho là một ứng cử viên trong số hàng chục nhà văn, nhà thơ dù không thật nổi tiếng trên thế giới.

Năm nay 72 tuổi, nhà văn lão thành sinh ra ở thành phố thủ đô Budapest này đã từng bị lưu đày tại trại tập trung Auschwitz năm 1944, rồi chuyển đến Buchenwald, nơi ông được gỉai thoát vào năm 1945 khi phát xít Đức thua trận và đầu hàng.

Viện Hàn lâm Thuỵ Điển đã chọn thiên truyện đầu tay của nhà văn viết năm 1975 có tựa đề là “Sorstalaság” (Không có số phận) trong đó tác gi viết về một chàng trai bị bắt và bị đưa đến trại tập trung nhưng đã tìm cách tho hiệp và sống sót.

Nhưng theo công bố trao giải, Viện Hàn lâm Thuỵ Điển nói rằng: “Việc khước từ thoả hiệp trong thái độ của Kertész có thể nhận rõ trong văn phong của ông, nó gợi nhớ đến một hàng rào đầy gai góc, dày đặc đối với những vị khách không đề phòng. Đối với nhà văn, Auschwitz không phi là một hiện tượng riêng biệt. Đấy là sự thực cuối cùng về sự tha hoá của con người trong tri nghiệm hiện đại”.

Qủa vậy với tác phẩm này Kertész đã khám phá tại sao các các nhân lại có thể sống sót khi là nạn nhân của những thế lực xã hội dã man”. Và qua đó nhà văn đã đề cao sự tri nghiệm mong manh của một cá nhân trước sự cố tình man rợ của lịch sử” và “tìm hiểu về kh năng sống sót trong một thời đại mà sự đầu hàng của con người trước thế lực xã hội đã trở nên ngày càng trọn vẹn” (trích công bố giải).

Những tác phẩm của Kertész thường trở lại với sự kiện mang tính quyết định trong đời mình, giai đoạn tác gi sống trong trại tập trung thời niên thiếu khi bọn Quốc xã huỷ diệt người Do Thái ở Hungary.

Hơn mọi gỉải Nobel khác, giải Nobel văn học là một giải rất nặng tính chủ quan. Danh sách các tác giả đoạt giải cho thấy rằng trong khi một số nhà văn lớn lao nhất của thế kỷ qua được tôn vinh, có cả những nhà văn không tiếng tăm và nhanh chóng bị lãng quên.

ý định ban đầu của Alfred Nobel là “tặng cho người đã sinh ra trong lĩnh vực văn học tác phẩm xuất sắc về mặt lý tưởng”. Nhưng bây giờ Viện Hàn lâm Thuỵ Điển biến giải này ngày càng trở thành việc thừa nhận về thành tựu văn học suốt đời, và trong một số trường hợp biến nó thành công cụ phục vụ chính trị. Đấy là trường hợp trao giải cho các nhà văn chống đối chế độ như Cao Hành Kiện năm 2000, hay nhà văn Liên Xô Alexander Solzhenitsyn 30 năm trước. Bởi vậy hưởng vinh dự lớn lao này còn có cả những nhà văn hạng hai, cả những kẻ bị coi là ngoại đạo của văn chưng như trường hợp Winston Churchill, vị thủ tướng Anh thời Đại chiến II.

50 năm nay, danh sách những người được đề cử không hề đưa ra công khai, khiến giới văn học thế giới tha hồ “phỏng đoán”. Tuy vậy, nhiều tác gi được giới phê bình đánh giá cao chắc hẳn đã có mặt trong danh sách chung tuyển.

Trước khi giải năm nay được công bố, nhà phê bình văn học Felicitas von Lovenberg, người Đức, nói rằng nhiều người cho là một nhà văn Mỹ có khả năng đoạt giải, như Philip Roth, John Updike, Thomas Pynchon hay nhà th John Ashbery.

Pietro Citali, nhà phê bình văn học người Italia thì chọn nhà văn gốc Tiệp Milan Kundera, tác gi thiên tiểu thuyết “Nhẹ kiếp nhân sinh”. Giulio Ferroni, giáo sư môn văn tại thành Rome thì đoán là hai nhà văn Do Thái D. Grossman và B. Yehosua, vì “tác phẩm của họ phản ánh những xung đột mà đất nước họ đang đối mặt”.

Hãng thông tấn Thuỵ Điển TT cho rằng gii lần này sẽ trao cho một nhà văn nữ và nêu tên J. C. Oates (Mỹ), Vizma Belsevia (Latvia), Inger Christensen (Đan Mạch), Doris Lessing (Anh), Margaret Atwood và Alice Munro (Canada). Nhà văn nữ đoạt gii Nobel gần đây nhất là Toni Morrison (Mỹ) vào năm 1993.

Sự suy đoán còn tập trung vào khả năng Viện Hàn lâm Thuỵ Điển sẽ hướng vào các vùng địa lý và loại hình văn học, và năm nay có thể trao gỉai cho thơ. Những người có nhiều khả năng đoạt giải là nhà thơ Adonis (gốc Syria), Koun (Hàn Quốc), Bei Dao (nhà thơ Trung Hoa lưu vong) và Tomas Transtroemer (Thuỵ Điển).

Những tên tuổi khác được nhắc tới là Salman Rushdie (người Anh gốc ấn Độ), J. M. Coetzce (Cộng hoà Nam Phi). Mario Vargas Llosa (Peru), Amos OZ (Israel), Chinua Achebe (Nigieria), Raja Rao (ấn Độ) và William Trevor (Ireland).
 

H.V.
(Thể thao & Văn hoá 11-10-2002)