Chùm tranh của  Hoạ sỹ

    Lê Bá Dũng

Chờ (Sơn đầu 1998)

 

 

 

 

 

Giấc mơ (Sơn dầu 1991)

 

 

 

 

 

Du xuân (Sơn dầu 1997)

 

 

 

 

 

Mùa Xuân vĩnh cửu (Phấn màu 1993)

 

 

 

 

 

 

Trầm tư (Ứơn dầu 1999)

Kertész Imre & Koltai Lajos

Không số phận


 

(Phỏng vấn nhà văn Kertêsz Imre và đạo diễn Koltai Lajos về việc chuyển thể và dựng thành phim tiểu thuyết Không số phận -Nobel 2002)

Nhân loại chưa bao giờ rũ bỏ Holocaust

Kertész Imre

Sau khi cuốn tiểu thuyết của ông ra đời -từ những năm 70- không ai tìm ông với ý định chuyển nó thành phim?

Ngược lại thì có! Nó đã được coi là không tồn tại, hoặc mọi người chỉ biết lơ mơ về nó. Năm 1975, sau khi được phát hành, lập tức nó cũng biến mất khỏi các hiệu sách.Và tôi, người không hiểu biết chút gì về công việc xuất bản, tôi lại cứ nghĩ là người ta đã mua hết. Thời ấy, cuốn sách in với số lượng được coi là khổng lồ, 5000 cuốn, tôi cứ nghĩ thành công của nó thật kinh khủng. Vì bản thân tôi cũng không thể nào tìm ra một cuốn để tặng bạn bè -sau khi tìm hết chỗ nọ đến chỗ kia- cuối cùng người ta bảo tôi hãy vào kho xem thử. Trong kho, Không số phận được chất cao như núi. Rồi năm tháng trôi đi, có lần một người bạn bảo tôi, ở chợ giời Teleki có thể mua được nó với giá gấp đôi.

Không số phận chắc chắn đã làm một cuộc phiêu lưu trước khi đến tay nhà đạo diễn Koltai Lajos...

Tôi không hiểu ai đã nghĩ ra sáng kiến dựng phim từ Không số phận, nhưng  ngay từ đầu đã có đạo diễn Barbalis Peter -đúng hơn là hãng Magic Media- trong chuyện này. Nhưng vì một hãng  Ðức tài trợ phần lớn, nên cuốn sách cũng là của họ. Họ hỏi tôi có muốn chuyển cuốn sách thành kịch bản phim không, nhưng tôi bảo không không, tôi không muốn nghe chuyện này, các anh muốn làm gì với nó thì làm. Thế là họ đưa cho một tác giả viết kịch bản lành nghề người Anh, và khi tôi được đọc kịch bản ấy...Thật hãi hùng! Thật là tai hoạ! Có thể thấy ngay người viết không hiểu chút gì về tác phẩm. Kịch bản bắt đầu bằng một ngài với chiếc mũ đen rộng vành, ngồi trong xe hơi -một ngài có thể là nghệ sỹ dương cầm hoặc vĩ cầm nổi tiếng thế giới, đại loại như thế -xe chạy trên cầu Margit, và ngài đó bắt đầu hồi tưởng...Những điều hồi tưởng hoàn toàn không có trong sách, tác giả bịa ra một đống sự việc đã diễn ra ở Budapest. Nhưng điều đó chưa quan trọng, mà ngay từ trang đầu tiên nó đã đi ngược lại với kết cấu của câu chuyện. Thực ra bản chất của Không số phận chính xác là một con đường thẳng tắp, chỉ ra sự nô lệ không phải là thứ con người tự mình đặt ra cho mình theo thời gian, với ý muốn, và như vậy những hồi tưởng cũng bị cắt đoạn, bị ngắt ra. Nhân vật của Không số phận bắt buộc phải sống trong khoảng thời gian người khác sắp đặt cho mình, từ giây nọ sang giây kia, từ giờ nọ sang giờ kia, tháng nọ sang tháng kia, và khoảng thời gian này thật khủng khiếp. Ðây là một trong những yếu tố cơ bản, và quyết định của cuốn tiểu thuyết, điều mà Koltai Lajos lập tức nhìn ra và cảm nhận, vậy mà trong kịch bản phim được viết của tác giả người Anh đến một khái niệm cũng không có. May mắn là tôi ký một bản quyền tác giả gì đấy, và tôi cũng đành gò mình vào việc chuyển kịch bản, nếu không làm khác được. Nhưng tôi cảm thấy kém cỏi nếu làm một mình, vì vậy tôi ngỏ lời với nhà văn Spiro Gyorgy, bạn tôi là hãy giúp tôi với. Bản thân Spiro với con mắt sắc bén của nhà lý luận sân khấu, với sự nắm vững toàn bộ tác phẩm quả thật đã giúp tôi không ít.

Giới phim ảnh một thời gian dài đều tưởng đạo diễn Szasz Janos sẽ đạo diễn phim này...

Trong thực tế đúng như vậy, nhưng rồi sau đó ông ta đã từ chối. Ông ấy đến chỗ Spielberg[1], người mà tôi không thích tẹo nào, bởi vì cái cách nghĩ của Spielberg trái ngược hẳn với những điều tôi làm. Chẳng hạn bộ phim"Bản danh sách của Schindler" -đối với một kẻ đã từng biết rất rõ cái gì đã xảy ra như tôi- là một bộ phim hoàn toàn sai. Sai vì đã mô tả hiện tượng Holocaust như một chiến tích của nhân loại, trong khi thực ra nhân loại chưa bao giờ giũ bỏ được nỗi ám ảnh của nó. Ðiểm xuất phát giả dối, toàn bộ phim là sự giả dối. Tôi biết nó đạt thành công lớn, thu hút được nhiều lớp người trẻ tuổi vào rạp...nhưng dù sao vẫn là một bộ phim giả dối và rẻ tiền.

Ông cũng có ý kiến như vậy về sự hoạt động của quỹ Soah do Spielberg thành lập?

Chị hãy xem, người ta phỏng vấn những người sống sót, những người giống hệt nhau, và chả nói lên sự thật nào mới hơn. Năm trăm bà lão cùng nói đúng một điều: Họ bắt chúng tôi đi, đẩy lên tàu, chúng tôi đói, chúng tôi khát, chúng tôi bị lùa xuống, lũ chó sủa và xông vào chúng tôi -nhưng mà những điều này chúng ta đều biết cả rồi. Hoặc những ông già bị tra tấn thì nhớ lại những nơi công cộng. Tôi kính trọng, tôi tôn trọng những người sống sót, vì tôi cũng là người như thế. Nghĩa là điều tôi kể ra cũng không có gì ghê gớm, nhưng nếu muốn được sự đồng cảm của đám đông, thì cần phải lôi một cái gì đó hoàn toàn là sự thật ra. Không cần thiết đến năm trăm người, một người cũng đủ. Khi Miller, một kẻ sống sót của đội cận vệ Sonder lên tiếng trong bộ  phim Soah của Claude Lanzman, những cặp mắt có ở đấy đều ướt đẫm, cho dù mỗi anh ta là ráo hoảnh. Hoặc giáo sư Hilberg, người đã tìm ra những tuyến đường của bọn phát xít, thì kể lại với vẻ lạnh  lùng như băng là chúng đã giả tảng chuyển  hàng cho những đoàn du lịch, để những văn phòng du lịch trả tiền chuyên chở cho bọn SS như thế nào, ví dụ từ Thesszaloniki đến Auchwitz - đấy, mọi người cần phải xem những cái đấy, chứ không phải xem Spielberg. Có rất nhiều phim đã thử miêu tả lại các trại tập trung, nhưng tôi nhớ có rất ít phim đáng tin cậy. Khoảng những năm 45-46 tôi có xem bộ phim của một nữ đạo diễn Balan. Những hình ảnh đầu tiên của phim quả là sửng sốt. Ðấy là trại tù nhân nữ ở Birkenau: trời mưa.mới mờ sáng, đám nữ tù nhân đứng run lẩy bẩy và mệt mỏi, đến nỗi họ từ từ lắc lư nghiêng ngả từ phía trước ra phía sau...Thật là khủng khiếp.Và đúng làm sao. Trong khi đó sau hàng rào giây thép gai, những người tù của trại Auschwitz lại chào một ông Schindler mặc thường phục: Hello!chào thủ trưởng![2] -Thật nực cười. Ðiều quan trọng nhất là người ta không hiểu toàn bộ có ý nghĩa gì đối với lịch sử nhân loại.

Ðạo diễn Koltai Lajos sẽ được quyền tự do đến mức nào khi chuyển Không số phận thành phim?

Chị hãy xem, phim là công việc của đạo diễn, nhà văn chỉ có mỗi một việc là nghe theo ý muốn của đạo diễn, người được hoàn toàn tin cậy. Cái mà tôi làm là chuyển thể thành kịch bản phim, kịch bản này chính là một cái sec chưa điền, trên cơ sở của nó đạo diễn muốn làm gì thì làm. Lajos sẽ bảo tôi trường hợp nào cần thay đổi trong kịch bản, cần phải có những đoạn đối thoại nào mà anh ta nghĩ ra. Rốt cuộc thì một bộ phim hoàn toàn khác một tác phẩm văn học. Khi đọc tiểu thuyết, chúng ta cứ tưởng đang nói đến một nhân vật sống nào đó, hoàn toàn nhầm. Nhân vật ấy chỉ là ngôn ngữ, không là gì khác. Không có khuôn mặt, không chuyển động, không nhạc, chúng ta không nhìn thấy họ trong các cảnh.

Nhưng lời văn có thể gợi hình ảnh trong trí tưởng tượng. Ông không sợ phải đối mặt với những hình ảnh cụ thể hoàn toàn khác dưới hình thức phim sắp ra đời?

Tôi không hề sợ. Tôi đợi với một sự hồi hộp và đầy hứng thú. Ngay việc chuyển thể kịch bản phim đối với tôi cũng đầy hứng thú. Nhưng sau ngần ấy thử nghiệm, chưa chắc tôi đã chuyển thể được, nếu cuốn sách không rơi vào tay Lajos, và anh ấy đòi làm bằng mọi giá. Nhà văn có thể viết được một cuốn sách, nhưng chỉ có thể chuyển nó thành kich bản, nếu có một người để mắt tới nó. Trong trường hợp này, Lajos đã để mắt tới tôi. Ngoài ra đối với tôi việc chuyển thể kịch bản -vì khác với việc viết một cuốn sách- nhiều lĩnh vực khác cũng bị đụng đến.Trong tiểu thuyết tôi cần phải bước qua mọi cái riêng tư một cách khắt khe nhất. Nhưng trong kịch bản có thể nhớ lại những mẩu vặt vãnh nhất, để phim nhiều hình ảnh hơn.

Chân thành mà nói, như một bạn đọc, tôi cảm thấy  dựng phim cuốn tiểu thuyết này là một công việc tuyệt vọng.

Chúng ta hãy tin tưởng ở Koltai Lajos. Không còn nghi ngờ gì, chắc chắn cần phải sử dụng một kiểu phân tích nào đấy, mà Lajos sẽ biết.

Một phần của sự "mạo hiểm"này chính vì đây là cuốn phim đầu tay do Koltai Lajos đạo diễn?

Nhiều người đã hỏi thế, còn tôi luôn luôn trả lời, là trước cuốn Không số phận tôi chưa hề viết tiểu thuyết, đấy là cuốn tiểu thuyết đầu tay của tôi.

Ông sẽ có mặt ở trường quay chứ?

Tôi sẵn lòng giúp đỡ một số công việc nào đấy. Chẳng hạn chọn diễn viên, chọn công cụ, chọn cảnh. Chị biết đấy, các vật dụng cũng rất quan trọng. Chẳng hạn một cái Chaika trông như thế nào, một đôi guốc gỗ, một chỗ nằm...

Phim sẽ mang lại ấn tượng gì trong tư tưởng chung của dân chúng Hungari về hồi ức Holocaust?

Trong xã hội Hungari tuyệt đối không tồn tại cái gọi là ý thức hệ Holocaust, đơn giản nó đã bị đánh bật khỏi ý thức hệ chung. Tôi không nhìn thấy trong hiệu sách những cuốn sách cơ bản có liên quan đến vấn đề này, ví dụ cuốn đã nêu trên của giáo sư Hilberg, cuốn Sự tàn sát người Do Thái ở Châu Âu, hoặc nhiều cuốn khác nữa. Ngược lại người ta lại cho xuất bản lần lượt những cuốn có thiện chí với phát xít.

Nhưng bộ phim Vị của nắng mặt trời do Szabó István đạo diễn cũng là một tiếng xuýt xoa của giới trí thức đấy chứ?

Tôi có cảm giác, một phần đáng kể của dư luận chung sẵn sàng đối mặt với sự thật của lịch sử Hungari. Nhưng đối với các đảng phái chính trị, chưa bao giờ có một cơ hội thuận lợi để làm việc này. Từ ngày thay đổi thể chế chính trị ở nước ta, chưa hề có một nhà chính trị nào dám bắt đầu bằng việc, nào hãy thử xem xét cái gì đã xảy ra vào năm 1944 ở Hungari.

Trong ý nghĩa này, cuốn tiểu thuyết và bộ phim sắp được hình thành, có thể sẽ là một hòn đá...

Vâng, nhưng chúng ta đừng quên rằng, đây không phải là một phim lịch sử. Và tác phẩm cũng không hề nằm trong loại văn học thường được gọi là văn học chống phát xít. Không số phận là câu chuyện của một người trẻ tuổi, người thử bằng thế giới nội tâm của mình, bằng cách riêng của mình, biến cái phi lý của thế giới thành cái của mình. Sự phi lý này được chấp nhận như một sự hợp lý, để thử thích ứng với nó và được sống sót.

 

Viễn cảnh của chúng ta không có gì tươi sáng

Koltai Lajos

Như bộ phim đầu tiên đặc biệt của Koltai Lajos, vị trí của nó không nằm trong thế thuận lợi, bởi vì những tác phẩm nổi tiếng thường không được chuyển thể phù hợp ngang tầm của nó. Còn những cái bẫy về đề tài Holocaust ngay nhiều nhà đạo diễn lừng danh cũng không thoát khỏi. Hơn nữa vì giải Nobel, nên sự chú ý hoàn toàn của các hãng media chắc chắn sẽ gây nhiều phiền toái cho ông?

Ðiều quan trọng nhất mà tôi và Kertêsz Imre đã thoả thuận, đây sẽ là một câu chuyện bằng phẳng. Sẽ không có những điểm gay cấn, không có những đụng độ, những tái hiện giật gân, mà chúng toi sẽ chỉ đi tiếp một cách bướng bỉnh.Với điều này tất nhiên một số ảnh hưởng sẽ bắt buộc phải từ bỏ.

Nhưng người xem đã quen với việc từ từ sẽ đi tới điểm đỉnh...

Tất nhiên sẽ có những cái đó, nhưng trong bộ phim này những gì quan trọng nhất sẽ xảy ra bên trong của sự việc. Chúng tôi nhất trí với nhau, sẽ theo sát sự chuyển động của tâm hồn nhân vật.

Có thể biết ai sẽ là Gyuri, nhân vật chính 15 tuổi của tác phẩm hay chưa?

Tôi chưa tìm thấy chú bé này, có thể đến phút cuối cùng tôi cũng chẳng tìm ra. Nhưng nếu có tìm thấy, tôi chả dại cho chú ra ánh sáng của công luận. Bởi vì tôi sợ trong"vụ"đặc biệt này, cũng như tác phẩm Không số phận -ai cũng có ý kiến, ai cũng tham gia- tôi sợ rằng chú bé ấy sẽ không một phút được yên ổn. Thực ra tôi đang đi tìm một cái nhìn, một ánh mắt, để tôi tin rằng chú ta chẳng mấy chốc sẽ thành người lớn, người hiểu biết, mặc dù chưa đến tuổi. Gyuri bắt buộc phải tìm hiểu thế giới xung quanh với quá sức của mình, và mọi giá phải hiểu cho được, trái ngược với một trạng thái cơ thể ngày càng suy sụp. Tôi chờ đợi một cái nhìn trong trắng, để có thể tin được một câu chuyện khủng khiếp.

Tiểu thuyết được viết bằng ngôi thứ nhất đại từ nhân xưng. Còn trong phim từ góc độ chủ quan, sự thích nghi theo quá trình có phù hợp hay không, điều này có vẻ phi lý.

Bằng cách nào cũng không được phép sa vào góc độ con mắt nhìn của một đứa trẻ vì điều này có vẻ dễ dàng và có tác dụng hơn, nhưng đã quá nhiều rồi. Như vậy, chúng ta luôn luôn phải bước ra khỏi góc độ ấy, để nhìn thẳng với khuôn mặt vẫn nhìn chúng ta ngay từ đầu. Tất nhiên sẽ có nhiều nét chủ quan, thậm chí phải có lời dẫn chuyện nữa, vì đây là một câu chuyện được kể ra từ nội tâm. Một câu chuyện, trong đó -điều này tôi học được từ Kertêsz Imre- quan trọng không phải là những con chó sói đã đến. Và quan trọng không phải là những con người đã bị cắn xé. Mà quan trọng là cứ phải ở lại đấy, cần phải chịu đựng sự nô lệ cũng với tất cả sự chán chường của nó. Theo tôi người ta chưa nói nhiều đến một trong những điều khủng khiếp nhất của cuộc sống trong trại tập trung là sự chán chường.

Và tất cả những điều ấy sẽ được sáng tạo ra trong các cảnh?

Vâng. Trong phim sẽ có những khoảnh khắc nhân vật không có gì để làm. Khi không có gì để làm ngoài việc nhìn một buổi hoàng hôn, lúc mặt trời lặn. Cảnh này thật là đẹp. Tôi muốn những cái đẹp được nhận ra sẽ xuất hiện trong phim nữa. Nhưng màu sắc sẽ có những giá trị khác, cái nóng của mặt trời cũng khác. Trong tiểu thuyết có một đoạn thật bất ngờ, khi chú bé ở cuối truyện  cảm thấy nhớ trại, trong một chừng mực nhất định nào đấy. Một lần tôi đã quan sát mặt trời chiếu vào gian phòng của tôi, và tôi không hiểu tại sao lại có thể đẹp đến thế, trong khi ở đó không có chỗ cho cái đẹp. Tôi muốn quay bộ phim này phần lớn trong mùa thu, vì tôi muốn giới thiệu Buchenwald, nơi mà sau này, chỗ trại tập trung cũ là một cánh rừng đẹp tuyệt vời. Và tôi muốn bay thật lâu trên cánh rừng đó, để đừng tin rằng thiên nhiên lại tự nó đẻ ra một trại giam như thế. Một cánh rừng chẳng hạn đã từng là nơi dạo chơi ưa thích của Goethe, bởi vì Weimar cũng gần đấy. Sau đó tôi muốn giới thiệu, ngoài trại tập trung ra thế giới cũng bị huỷ diệt, rằng Châu Âu với tất cả những giá trị của nó đồng thời không còn tồn tại nữa. Trong bộ phim Vị của nắng mặt trời chúng tôi cũng đã từng nói về điều này.

Như vậy những tình tiết trong phim sẽ diễn biến tiếp tục so với tình tiết của tác phẩm?

Ðúng thế. Sau khi quân đồng minh Mỹ giải phóng trại, họ bảo chú bé hãy rời khỏi Châu Âu, vì Châu Âu đã mất. Nhưng chú trở về nhà, quay lại cái ổ chuột của mình. Cần phải đưa lên màn ảnh điều này, là chúng ta đã như thế đó, chúng ta đã lê từng bước trở về cái không còn gì của mình. Kết thúc của phim sẽ là một kết thúc toàn diện, mà Kertêsz Imre đã có nhã ý viết tặng chúng ta. Bởi vì các trại tập trung đã được giải phóng, câu chuyện của chú bé kết thúc, nhưng ngay lập tức một câu chuyện khác bắt đầu. Xuất hiện một bè lũ người khác, với những công việc của họ. Châu Âu bị xé ra từng mảnh với những hướng gió thổi khác nhau. Và sự điên rồ không đợi kỳ chuyển tiếp này của nó đã bị một số người sở hữu hoá.

Kertêsz Imre có nhiệm vụ gì trong bộ phim này, và thực ra ông ấy có nhiệm vụ hay không?

Imre coi phim là một thể loại khác. "Tôi trao tiểu thuyết cho anh, còn phim là của anh" -ông nói. Nhưng ông có hứa, nếu hoàn thành xong cuốn tiểu thuyết mới, từ tháng Chín ông sẽ ở cạnh tôi. Ðiều này rất quan trọng, vì nếu ông ở cạnh tôi, chúng tôi sẽ cố gắng không phạm những lỗi lầm mà những bộ phim về Holocaust hay mắc phải.

Ông nghĩ đến những lỗi lầm nào?

Ví dụ, đừng như những người khác, chúng tôi trở nên quá uỷ mị. Tất nhiên đây là một vấn đề phức tạp, vì thiếu cảm xúc không làm được bộ phim này. Mặc dù nhiều người cho rằng cuốn tiểu thuyết lạnh lùng, tôi thấy trái lại thì có. Rồi một trong những sai lầm hay mắc là trạng thái sức khoẻ của những người trong trại giam hầu như không thay đổi. Tôi lại muốn miêu tả sự suy sụp sức khoẻ của những tù nhân. Tiếp theo là sự bị ngược đãi, sự cay đắng, tất cả những thứ làm cuộc sống được gọi là của con người hoàn toàn biến mất, chỉ có cảm giác đang đến gần cái chết, mà có lúc chú bé đã cảm thấy được.

Ðiều đó chỉ có thể thấy trong các phim tài liệu.

Tôi chưa biết sẽ bằng cách nào, nhưng chắc chắn tôi sẽ sử dụng cả phim tài liệu, tôi sẽ lồng vào phim. Bởi vì đúng là trước tiên con người biết về Holocaust qua phim tài liệu, và ở mức độ nhất định nào đấy đó là sự miêu tả chân thực nhất. Bằng một cách nào đó, tôi cần phải "lưu trữ" lại nhân vật chú bé vào những thước phim tài liệu.

Ta cần phải nghĩ đến những kỹ xảo máy tính phức tạp nào đó?

Ðúng thế. Ðiều cơ bản là chúng tôi sẽ cố gắng đạt đến điểm đỉnh của câu chuyện -khi chú bé chỉ còn là một cái đầu vắt lủng lẳng xuống qua vai một người nào đấy, mang đến một nơi nào đấy. Nhưng tôi sẽ không làm sự miêu tả thành cảnh tượng khủng khiếp, vì như tôi đã nói, đấy không phải là điều cơ bản. Chúng ta sẽ chỉ nhìn thấy cái gì mà chú bé thấy. Còn chú thì lại không muốn nhìn thấy hết. Và thật đáng ngạc nhiên, nếu có thể yêu thích được một cái gì đó trong thế giới ấy. Ví dụ một bát xúp và chờ đợi được ngửi thấy mùi của nó.

Những ai sẽ là người cộng tác quan trọng nhất đối với ông? Ví dụ ai sẽ là người quay phim Không số phận?

Tôi ngày càng nghĩ nhiều đến một nhà quay phim, và tôi biết là người đó cũng có ý tưởng về phim này Nhưng tôi chưa muốn nêu tên người đó.

Có một quảng cáo bằng tiếng Anh trong phòng thu âm nêu tên một nhà viết nhạc cho phim là Ennio Morricone...

Tôi rất hy vọng là Morricone sẽ viết nhạc phim trước cho chúng tôi, để tôi có thể sử dụng như trong phim Malena. Suy nghĩ và dựng phim trên nền nhạc, điều đó cũng xác định cả từng động tác của máy quay phim. Nhưng tôi cũng đã từng đọc ở đâu đó, là ngôn ngữ duy nhất của Holocaust chính là sự im lặng. Ðiều ấy cũng tuyệt đẹp vì đúng như vậy. Và vì thế, chúng ta cũng sẽ im lặng trong nhiều đoạn. Imre có lần đã nói, trong sự miêu tả Holocaust người ta trả lời  nhiều quá, mặc dù cấm được phép trả lời. Hay nhất là  ta dừng lại trong sự bay bổng của một hình ảnh thường xuyên nào đấy, khi giữa chừng ta đang ở một góc của tâm hồn.

Ngôn ngữ và linh hồn của phim sẽ tiêu biểu cho một bộ phim Hungari chứ, hay lại giống như các phim của Szabó István chủ yếu mang tính chất đặc thù của Ðông Âu?

Tôi làm phim bằng tiếng Hung, bằng sự suy nghĩ của một người Hung. Thực ra lúc đầu tôi cũng đã nghĩ đến tiếng Anh, nhưng rồi tôi vỡ lẽ điều ấy không thể làm được. Bởi vì trong trại tập trung, ai nói tiếng của người ấy, có một sự rối loạn ngôn ngữ ngự trị. Theo những người sống sót kể lại, ở đó hình thành một thứ ngôn ngữ hỗn loạn không thể hiểu được, điều mà từ trước tới nay, người ta chưa diễn tả. Ðấy, cần phải diễn tả điều ấy. Và còn một điều nữa vô cùng quan trọng, mà chưa phim nào nói đến là khi một người nào đó bị bắt vào trại, thì đã từ lâu anh ta đã là một hiện tượng Holocaust (nghĩa là đã bị bài xích Do thái-N.D) và ở các sở cảnh sát Hung cũng đang truy nã. Nghĩa là bộ máy hành chính Hung cũng đã dự phần vào hiện tượng Holocaust với những luật lệ riêng của nó.

Sau giải Nobel nổi lên một vấn đề là cách nhận thức về Holocaust trong tác phẩm khiến ngay cả những kẻ sống sót cũng nhiều người bất bình. Theo quan điểm của cuốn tiểu thuyết, đây không phải một hiện tượng đã từng, và chỉ một lần xảy ra, trái lại chúng ta đang sống trong sự tiếp diễn của nó.

Theo tôi Không số phận bị rất rất nhiều hiểu lầm.Và tất nhiên nhiều người cũng chưa hề đọc nó. Ví dụ bọn trẻ đến để dự tuyển diễn viên đều có một hiểu biết nông cạn, hời hợt về các vấn đề, vì chủ yếu chúng chỉ được nghe bố mẹ ông bà kể lại. Phần lớn chúng đều bảo đây là một câu chuyện của chiến tranh thế giới thứ hai, về một cậu bé bị thiếu thốn đến cơ cực. Mặc dù việc BẮT ÐI một người nào đó vừa xuống khỏi ôtô buýt là việc có thể xảy ra ngay ngày nay, ở bất kỳ nơi nào, bất kỳ lúc nào. Chừng đó giá trị của cuốn tiểu thuyết vẫn còn. Theo tôi, trong những thời điểm này thế giới đang đi về những hướng rất tồi tệ. Viễn cảnh của chúng ta không có gì tươi sáng. Và sẽ không có gì thay đổi chừng nào một câu chuyện như thế vẫn đọng lại trong tôi. Kertêsz Imre đã viết, chú bé chợt nhận ra bất kỳ lúc nào chú cũng có thể bị bắn vỡ sọ. Một người nào đó hỏi tôi, thông điệp của bộ phim là gì. Lúc đó tôi chợt nhớ ra là trong thâm tâm người ta luôn chuẩn bị cho một cái gì xấu xảy ra. Xin mời hãy chuẩn bị, vì thế giới này cũng không tốt đẹp hơn. Và tìm ra một cách thích ứng, một kỹ thuật cho tâm hồn, để có thể tồn tại được -đấy là điều nhân vật của Không số phận muốn nhắn gửi.

Chắc chắn ông nhận một trách nhiệm khác hẳn so với trách nhiệm một người quay phim mà ông đã từng quen làm. Ông có cảm thấy gánh nặng nhiều hơn không?

Có. Nhưng điều này tốt thôi. Tôi đã tham gia hết mình vào những bộ phim tôi quay -nhất là trong nước- nên thực ra tôi không cảm thấy  gánh nặng nhiều hơn. Ðơn giản  là tôi vui mừng, vì có nhiều việc, và được tự quyết định trong tất cả. Thực ra từ lâu tôi cũng tự quyết định, khi như một người quay phim tôi nhìn rõ nhất cái gì xảy ra trên một khuôn mặt, người ta luôn hỏi tôi trước tiên, là thấy thế nào. Giờ đây tôi cũng sống trong những thực hành ấy.

Ông có cảm thấy sự cản trở trong nước, khi một sự tài trợ lớn như thế so với hàng loạt phim rẻ hơn, và cả về mặt nghề nghiệp, ông bị người khác ghen tỵ?

Tôi biết là có những sự cản trở, và sẽ có nữa. Nhưng trong thời điểm này không ai làm gì tôi. Họ để cho tôi làm việc. Ðối với tôi điều quan trọng hơn là phim đựợc nhiều sự cổ vũ. Ví dụ ở Mỹ nhiều người yêu mến phim của tôi, trước tiên không phải vì cá nhân tôi, mà chính vì những bộ phim ấy.

(Nguồn: nguyên bản tiếng Hung, tạp chí Thế giới điện ảnh, Budapest, 6/2003, đầu đề của talawas)

© 2003 talawas

Nguyễn Hồng Nhung dịch


[1] Đạo diễn Mỹ nổi tiếng, tác giả của những phim như E.T., Jurassic Park, Schindlers´ List,...v à gần đây nhất l à Catch Me If You Can.

[2] Cảnh trong phim Schindler´s List của Spielberg